PSYPER LAB: Xã hội diễn cảnh: Lại Diệu Hà
Trong hai thập niên qua, Lại Diệu Hà đã lấy chính mình làm đối tượng thử nghiệm để khảo sát những căng thẳng giữa thân thể, đời sống tâm lý và xã hội. Chị đặt thân thể và đời sống của mình vào trung tâm của cuộc khảo sát, xem đó vừa là một địa hạt tâm lý đầy căng thẳng, vừa là một kho lưu trữ bất ổn, nơi những ham muốn riêng tư, sang chấn tập thể và chuẩn mực xã hội liên tục va chạm, bào mòn và định hình lẫn nhau.
Do Vân Đỗ giám tuyển, PSYPER LAB: Xã hội diễn cảnh đặt hai mươi lăm bức tranh vào đối thoại với tư liệu video ghi lại các trình diễn từ năm 2006, cùng những dấu vết thân thể và các sắp đặt điêu khắc. Hơn một thập niên sau triển lãm cá nhân đầu tiên của Hà, Conservation of Vitality (Cuc Gallery, Hà Nội, 2015), triển lãm lần này tại Galerie Quynh lần theo những mạch nối giữa trình diễn, hội họa và sắp đặt trong thực hành của chị. Ở đó, những cử chỉ thoáng qua trở lại trong các lớp lịch sử thị giác, kéo dài đời sống của trình diễn qua thời điểm nó diễn ra.
Mượn tên gọi và cấu trúc của Psyper Lab, một thử nghiệm tập thể do nghệ sĩ khởi xướng vào năm 2014, triển lãm được hình dung như một phòng thí nghiệm. Đặt phương pháp trị liệu tâm kịch của Jacob L. Moreno bên cạnh khái niệm diễn cảnh của Guy Debord, triển lãm xem xét cách hình ảnh làm trung gian cho các quan hệ xã hội và định hình những vai mà con người đảm nhận hay gán cho nhau trong đời sống thường ngày. Triển lãm mổ xẻ các diễn cảnh của đời sống xã hội để khảo sát những sân khấu nơi các quan hệ ấy diễn ra, đồng thời truy xét cách những tổn thương tưởng chừng riêng tư được tạo ra và diễn lại qua sự phán xét của tập thể và những kỳ vọng mà mỗi người nội hóa dưới tác động của các cơ chế kỷ luật và kiểm soát. Việc phơi bày trải nghiệm cá nhân có thể khiến những cơ chế ấy hiện rõ và nới lỏng sự chi phối của chúng, hay việc đặt thân thể dưới ánh nhìn và sự diễn giải của người khác có thể gây thêm bạo lực? Chính đời sống của Hà đã trở thành một Psyper Lab đang tiếp diễn, một thử nghiệm trong đó trải nghiệm riêng mở ra đời sống tập thể, và thân thể dễ bị tổn thương trở thành nơi chị cảm nhận và chất vấn thế giới.
Được biết đến rộng rãi qua những trình diễn chất vấn các chuẩn mực giới và đẩy thân thể đến giới hạn, Hà thường được công chúng tiếp nhận qua ấn tượng về sự gây sốc. Những hành động của chị trở thành diễn cảnh trước mắt người xem, còn hình ảnh về chúng về sau lưu hành tách khỏi bối cảnh ban đầu. Khi trở lại với những hình ảnh ấy qua hội họa, Hà tháo rời chúng và ghép lại các mảnh theo cách của mình. Vận dụng détournement, thủ pháp tái sử dụng hình ảnh để đảo nghĩa, chị đặt lại khung, làm lệch và bóp méo những cảnh trích từ chính các trình diễn của mình, đồng thời tháo dỡ những cấu trúc thị giác từng khiến thân thể chị bị gán nhãn và soi xét. Khán giả hiện diện như một thân thể tập thể ngay trong diễn cảnh mà họ đang nhìn. Đến lượt mình, ánh nhìn, những phán xét và kỳ vọng của họ cũng trở thành đối tượng quan sát. Khi các nhân vật trong tranh hướng mắt về phía người xem, sự đảo chiều của cái nhìn lan vào không gian triển lãm, nơi người xem trở thành một phần của chính những quan hệ mà các bức tranh phơi bày.
Vận dụng những gì đã học qua đào tạo mỹ thuật chính quy và những thủ pháp thị giác từ tranh cổ động do cha mình thực hiện mà chị đã quen nhìn từ nhỏ, Hà tạo ra một trải nghiệm hội họa nằm trong khoảng cách giữa một khoảnh khắc sống và những hình ảnh còn lại của nó. Qua việc chọn những hình ảnh để trở lại, đặt cạnh nhau và biến đổi, chị dùng hội họa để xem xét lại những gì tư liệu tưởng chừng đã đóng khung cố định, đồng thời, đề xuất một kiến giải lịch sử nghệ thuật và, rộng hơn, lịch sử, thông qua nghệ thuật. Điều gì còn lại, điều gì mất đi khi một hành động trở thành hình ảnh, một trình diễn được cô đọng trong một bức tranh, hay một trải nghiệm được kể lại thành câu chuyện? Bằng cách đảo vai giữa người nhìn và người bị nhìn, Hà làm lung lay những quan hệ xã hội mà các hình ảnh ấy duy trì.
Song song với các tác phẩm hội họa, triển lãm cũng giới thiệu lại và tái kích hoạt hai thập niên thực hành trình diễn của Lại Diệu Hà, tiếp nối mạch nghiên cứu giám tuyển về trình diễn như một phương pháp viết sử. Tư liệu video, đạo cụ, phục trang, dấu vết vật chất và chính cơ thể được đặt cạnh nhau trong những sắp đặt làm mờ ranh giới giữa tư liệu lưu trữ và tác phẩm nghệ thuật. Những gì còn lại mang dấu ấn từ các lựa chọn của người quay, giới hạn của việc bảo quản và sự chuyển hoá hay tan rã theo thời gian. Những gì từng thu hút sự chú ý của khán giả giờ có thể trở nên khó nhận diện, trong khi một vật tình cờ có mặt có thể tồn tại lâu hơn bản ghi hình và trở thành chứng tích duy nhất cho thấy một trình diễn. Trong không gian hậu trình diễn này, những gì còn lại định hình cách tác phẩm được nhìn nhận, ghi nhớ và ghi vào lịch sử. Mỗi lần trở lại là một lần sắp xếp lại các phân mảnh của cơ thể gốc, cũng là một lần thay đổi quy mô và điểm nhìn từ đó ta quan sát diễn cảnh, qua đó từng bước tháo dỡ, thậm chí biến đổi nó.
PSYPER LAB: Xã hội diễn cảnh là triển lãm cá nhân của Lại Diệu Hà, do Vân Đỗ giám tuyển, được Galerie Quynh giới thiệu với sự hỗ trợ từ Goethe-Institut Vietnam.
Xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến Quỳnh Phạm, Robert Cianchi, Phạm Ánh Ngọc, Dương Gia Kỳ, Thế Vũ, Minh Tiến, Phạm Bích Trâm, Đan Thanh, Trâm Nguyễn, Hương Mi Lê, Trần Lương, Jamie Maxtone-Graham, Thảo Hoàng, Vinh Nguyễn, Zen, Zenna, Nguyễn Văn Phúc, Trịnh Quỳnh Trâm, Tuấn Hải, Nguyễn Huy An, Anh Võ, Nguyễn Hà Thành, Nhi Lê, Qiqian Zheng, Ngô Minh Uy, Adriana Bustos, Benjamin Sunarjo, cùng tất cả những người đã đồng hành cùng Psyper Lab từ năm 2014 đến nay.
